Thursday
2017-11-23
10:08 AM
به‌خێربێیت Guest
پشتگیری
 
كۆشان.. سه‌كۆی هه‌مووان
سه‌ره‌كی بوون به‌ئه‌ندام چوونه‌ژووره‌وه
بابه‌ته‌كانی ئێوه‌ »
به‌شه‌كانی ئه‌م لاپه‌ڕیه‌
بابه‌تی كۆمه‌ڵایه‌تی [2]
گرفت و كێشه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان له‌خۆده‌گرێت
گه‌نجان [7]
بابه‌ته‌كانی له‌ده‌وری مه‌سه‌لی گه‌نجان و لاوان ده‌سوڕێته‌وه
سیاسی و ئابووری [18]
بابه‌ته‌كانی تایبه‌ته‌ به‌لایه‌نی سیاسی و ئابووری
ئه‌ده‌ب و هونه‌ر [22]
ئه‌و بابه‌تانه‌ی تایبه‌تن به‌ بواری ئه‌ده‌ب و هونه‌ری
دۆسیه‌ی تایبه‌ت [7]
لێره‌دا بابه‌ت و لێكۆڵینه‌وه‌ درێژه‌كان ده‌خوێنیته‌وه
كۆمپیوته‌رو ئینته‌رنێت [1]
زانیاری ده‌رباره‌ی جیهانی كۆمپیوته‌رو ئینته‌رنێت
ئافره‌تان و ژنان [3]
تایبه‌ت به‌گرفت و ئاریشه‌كانی ژنان و ئافره‌تان

به‌شه‌كان

سه‌ره‌كی » بابه‌ته‌كان » سیاسی و ئابووری

كورته‌یه‌ك له‌باره‌ى تیورى قه‌یرانى ئابوورى له‌لاى ماركس/ به‌شى یه‌كه‌م

تیورى ئابوورى ماركس وه‌ك زانستێك

به‌شى یه‌كه‌م

 

خه‌سره‌و سایه‌

Saya.xasraw@yahoo.co.uk

 

له‌گه‌ڵ سه‌رهه‌ڵدانى "قه‌یرانى دارایى" له‌ئه‌مریكاو جیهانى بوونه‌وه‌ى، ناوى ماركس له‌پانتاییه‌كى فراواندا كه‌وته‌وه‌ سه‌رزاى ده‌زگاكانى رِاگه‌یاندن و له‌لایه‌ن گه‌لێك نوسه‌ر و لێكۆڵیارى سیاسى وئابوورییه‌وه‌ ئاماژه‌ى پێكرایه‌وه‌. دیاره‌ ئه‌مه‌ به‌و هۆیه‌وه‌یه‌ كه‌ماركس وه‌ك بیرمه‌ندێكى كه‌م وێنه‌ وخاوه‌ن تیورێكى مونسه‌جم ویه‌كپارچه‌ی زانستییه‌ له‌مه‌یدانى رِه‌خنه‌گرتن له‌ئابوورى سه‌رمایه‌دارىدا.  له‌م ووتاره‌دا هه‌وڵ ده‌ده‌ین خستنه‌رِوویه‌كى كورتى تیورى ماركس سه‌باره‌ت به‌قه‌یرانى ئابوورى، باس لێوه‌ بكه‌ین وهه‌مووان به‌رِاده‌یه‌كى هه‌رچه‌ند كه‌میش بێت به‌ تیورییه‌ ئابوورىیه‌كانى ئه‌و له‌مه‌رِقه‌یرانى ئابوورى له‌رِژێمى سه‌رمایه‌داری ئاشنا بكه‌ین.

 

به‌لام له‌به‌شى یه‌كه‌مى ئه‌م ووتاره‌دا وله‌سه‌ره‌تادا بۆ تێگه‌یشتن له‌ناوه‌رِۆكى بابه‌ته‌كه‌ به‌پێویستى ده‌زانین ئاماژه‌یه‌كى گشتى به‌تیورى ئابوورى ماركس و ئه‌و چه‌مكانه‌ى كه‌په‌یوه‌ندیان به‌قه‌یرانى ئابووریه‌وه‌ هه‌یه‌ بخه‌ینه‌رِوو.

 

تیورى ئابوورى ماركس وه‌ك زانستێك:

ئه‌گه‌ر تشارڵزداروین له‌مه‌یدانى رِه‌چه‌ڵه‌ك ناسى جۆره‌كانى زینده‌وه‌ره‌وه‌ به‌تیورى "كێشمه‌كێش له‌پێناو مانه‌وه‌دا" گه‌یشتبآ و"شانه‌ى زیندوو"ى وه‌ك یه‌كه‌یه‌ك له‌ سه‌رهه‌ڵدانى سه‌ره‌تاكانى ژیانى زینده‌وه‌رانى دۆزیبێته‌وه‌ وبه‌م هۆیه‌شه‌وه‌ بناغه‌ى زانستى بایۆلۆژى دارِشتبێت، ئه‌گه‌ر ئه‌لبێرت ئه‌نیشتاین له‌بووارى مادده‌و دۆخه‌كانى جوڵه‌ وپێكهاته‌ ناوه‌كیه‌كانیدا به‌تیورى رِێژه‌یى وگۆرِان له‌جۆووڵه‌وه‌ بۆ ووه‌زه‌، گه‌یشتبىَ و شۆرِشێكى له‌زانستى فیزیادا به‌رپاكردبێت، ئه‌وا كارڵ ماركس به‌دۆزینه‌وه‌ى تیورى چه‌وسانه‌وه‌ و سه‌رچاوه‌كانى ده‌وڵه‌مه‌ند بوون له‌كۆمه‌ڵگاى سه‌رمایه‌دارى هاوچه‌رخدا، توانى بناغه‌كانى زانستى ئابوورى دابرِێژىَ وبه‌م كاره‌شى ناوى خۆى له‌پاڵ زانست ناسانى جیهاندا جێگیر بكات. له‌مه‌ش زیاتر ماركس به‌ رِه‌خنه‌گرتن له‌تیورو باوه‌رِى كه‌سایه‌تیه‌ ناوداره‌كانى سه‌رده‌مى خۆى له‌وانه‌ ئاده‌م سمێس ودیڤید رِیكاردۆ، وجۆن ستیورات میل، توانى پێكهاته‌كانى سیسته‌مى ئابوورى سه‌رمایه‌دارى (كالا، دراو، سه‌رمایه‌، به‌ها، پرِۆسه‌ى به‌رهه‌مهێنان، بازرگانى، ده‌وڵه‌ت..) شیبكاته‌وه‌ و له‌رِه‌وتێكى مێژوویدا قانونمه‌ندى سه‌رهه‌ڵدان وگه‌شه‌و پاشان قه‌یرانه‌كانى سه‌رمایه‌دارى بناسێنىَ و ناكۆكیه‌ ده‌روونیه‌كانى به‌شێوه‌یه‌كى زانستیانه‌ دابرِێژێته‌وه‌.

 

ماركس له‌ناسینه‌وه‌ى سه‌رچاوه‌ى ده‌وڵه‌مه‌ندبووندا، چه‌مكى سامان، له‌چه‌مكى داهات جیاده‌كاته‌وه‌ وئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌سامان بوونێكى فیزیكى وسروشتیانه‌ى هه‌یه‌. یانى سروشت خۆى له‌خۆیداو له‌شێوه‌ خاوه‌كه‌یدا، سه‌رچاوه‌ى هه‌موو سامانێكى كۆمه‌لایه‌تییه‌. له‌وانه‌ ده‌كرىَ بڵێین كه‌ سروشت سه‌رچاوه‌ى، ئاو ووزه‌، كانزاو وته‌نانه‌ت هێزى مرۆیى وه‌ك بوونه‌وه‌رێكى سروشتى وبه‌شێك له‌سروشت ئاماده‌یه‌. به‌لام داهات كرده‌یه‌كى كۆمه‌لاتییه‌ و له‌پرِۆسه‌یه‌ى به‌رهه‌مهێنانى كۆمه‌لایه‌تیدا به‌ده‌ست دێت. پرِۆسه‌یه‌ك كه‌ئینسانه‌كان به‌بىَ ئه‌وه‌ى خۆیان هه‌ڵیان بژاردبێت تآى ده‌كه‌ون وله‌ده‌ورى هێزه‌كانى به‌رهه‌مهێنان ده‌چنه‌ په‌یوه‌ندێكى ئابوورى وكۆمه‌لایه‌تى وسیاسى وئایدۆلۆژى وته‌نانه‌ت یاسایى و كه‌لتورىیه‌وه‌. له‌م پرِۆسه‌یه‌شدا ئینسانه‌كان  له‌رِێگاى ئه‌قڵ وبیرو ئه‌زموونه‌وه‌ وبه‌ به‌كارهێنانى هۆیه‌كانى به‌رهه‌مهێنان سامانى سروشت ده‌گۆرِن به‌داهاتى كۆمه‌لایه‌تى كه‌دواتر ئه‌م داهاته‌ له‌ دابه‌شبوونه‌وه‌ى خۆیدا به‌سه‌ر به‌شه‌ كۆمه‌لایه‌تیه‌كاندا دابه‌ش ده‌بێت وئینسانه‌كان له‌قه‌واره‌ى چینه‌ كۆمه‌لایه‌تییه‌كاندا رِێژه‌یه‌ك له‌و داهاته‌یان به‌نسیب ده‌بىَ. به‌لام دیاره‌ دابه‌شبوونه‌وه‌ى داهاتى كۆمه‌لایه‌تى به‌رهه‌مهاتوو له‌كرده‌ى به‌رهه‌مهێناندا، كارێكى رِیازى وئه‌خلاقی نییه‌، بگره‌ پرِۆسه‌یه‌كى ئالۆزه‌ وچه‌ندین فاكتۆرى سیاسى ویاسایى و ته‌نانه‌ت ئایدۆلۆژى و فه‌رهه‌نگى تێیدا حوكم ده‌كاو رِۆژانه‌و سات له‌دواى سات كێشمه‌كێشه‌ مرۆیى وچینایه‌تییه‌كان ئارِاسته‌ ده‌بێت بۆآ. به‌لام ئه‌و خاڵه‌ى كه‌ماركس له‌پرِۆسه‌ى گۆرِینى سامان بۆ داهاتدا پێداگرى له‌سه‌ر ده‌كات، ئه‌وه‌یه‌ كه‌دابه‌ش كردنه‌وه‌ى داهات به‌سه‌ر ده‌وڵه‌مه‌ندان وهه‌ژاراندا، به‌سه‌ر كرێكاران و سه‌رمایه‌داراندا، له‌هه‌موو سیسته‌مه‌ ئابوورىیه‌كاندا وبه‌تایبه‌تیش له‌سیسته‌مى سه‌رمایه‌داریدا، له‌سه‌ر دزینى رِه‌نج و میحنه‌ت و هێزى كارى به‌شێكى كۆمه‌ڵگا رِاوه‌ستاوه‌ وهه‌رئه‌مه‌ش  ده‌بێته‌ بناغه‌ى چه‌وسانه‌وه‌ى ئینسان له‌لایه‌ن ئینسانه‌وه‌. ته‌نانه‌ت ئه‌مه‌ بناغه‌ى ناعادیلانه‌ بوونى هه‌موو سیسته‌مه‌ چینایه‌تى وئابووریه‌كانه‌ كه‌تێیدا كه‌مایه‌تییه‌كى كه‌م له‌كۆمه‌ڵگا به‌هۆى خاوه‌ندارێتیانه‌وه‌ بۆ ئامرازه‌كانى به‌رهه‌مهێنان زۆرینه‌ى زۆرى داهاتى كۆمه‌لایه‌تیان له‌ده‌ستدا خرِ ده‌بێته‌وه‌ وبه‌بىَ ئه‌وه‌ى خۆیان ماندووبكه‌ن وزه‌حمه‌ت بكێشن ژیانێكى پرِله‌نازو نیعه‌ت وفیرعه‌ونى به‌ده‌ست دێنن، كه‌چى له‌ولاشه‌وه‌ كرێكاران وزه‌حمه‌تكێشان كه‌زۆرینه‌ى پێكهاتى ئینسانى كۆمه‌ڵگا دیارى ده‌كه‌ن و رِۆژ تائێواره‌ زه‌حمه‌ت وماندوویى ده‌كێشن و ته‌مه‌نى خۆیان له‌به‌رهه‌مهێنانى كۆمه‌لایه‌تییدا سه‌رف ده‌كه‌ن، كه‌چى هه‌میشه‌ هه‌ژار وده‌ست كورتن وسفره‌یان خاڵیه‌و موحتاجى بژیوى و ساوپه‌نایه‌كن بۆ ژیانكردن.

 

به‌لام ماركس له‌م رِاستیه‌ ساده‌یه‌وه‌ له‌رِوانگه‌ى به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانى چینى كرێكارو هه‌ژارى كۆمه‌ڵگاوه‌ ده‌ست ده‌كات به‌شیكارێكى زانستیانه‌ له‌مه‌رِ بونیاده‌كانى ئابوورى سه‌رمایه‌دارى و یاساكانى داده‌رِێژێته‌وه‌ وسه‌ره‌نجامیش رِه‌خنه‌ى خۆى له‌م سیسته‌مه‌ ده‌خاته‌رِوو. وه‌له‌م نێوه‌شدا رِۆلى كرێكاران وه‌ك گۆرِهه‌ڵكه‌نى ئه‌م سیسته‌مه‌ ده‌ناسێنىَ. ته‌نانه‌ت له‌هه‌وڵه‌ شیكاریه‌كانى ماركسدا بۆ رِژێمى سه‌رمایه‌دارى ئه‌و كلیله‌ زانستیه‌ش ده‌داته‌ ده‌ست كۆمه‌ڵگاى به‌شه‌رى كه‌بتوانىَ ماك وبونیاده‌كان ورِه‌وتى گه‌شه‌و سه‌رهه‌ڵدانى كۆمه‌ڵگا چینایه‌تییه‌كان وسیسته‌مه‌ ئابوورییه‌كانى پێش سه‌رمایه‌دارى بناسێنىَ و ماهیه‌تیان بخاته‌رِوو. ئه‌م رِاستیه‌ش له‌ووته‌ به‌ناوبانگه‌كه‌یدا به‌ته‌واوى به‌رجه‌سته‌یه‌، كاتێك ده‌ڵێت:

" ئاناتۆمى ئینسان رِێگایه‌كه‌ بۆ ئاناتۆمی كردنى مه‌یمون".

 

به‌لام ماركس له‌هه‌وڵه‌ شیكارییه‌كانیدا بۆ ئابوورى سه‌رمایه‌دارى ودارِشتنه‌وه‌ى تیوریه‌كانى پشتى به‌ستووه‌ به‌ میتۆدى ماتریالیزمى دیاله‌كتیكى وسه‌ره‌نجامیش رِێبازێكى شیكارى بۆ ئابوورى سیاسى به‌ده‌سته‌وه‌ ده‌دات. كه‌وایه‌ ناوه‌رِۆكى ئه‌م رِیبازه‌ چییه‌؟   

 

میتۆدى شیكارى ماركس بۆ ئابوورى سه‌رمایه‌دارى له‌ته‌جریدكردن وسه‌رنجدان له‌كالا وه‌ك یه‌كه‌یه‌كى بناغه‌یى ئابوورى سه‌رمایه‌دارى كه‌خۆى هه‌ڵگرى به‌هاى به‌كاربردن وبه‌هاى ئاڵوێر پێكردنه‌، ده‌ستپێده‌كا و لێره‌شه‌وه‌ به‌رِاستییه‌كانى ئابوورى سه‌رمایه‌دارى وناكۆكیه‌ ده‌روونییه‌كانى ده‌گا. به‌ووته‌ى خۆى "هه‌ڵهێنجانى دلۆپێك ئاو له‌ده‌ریا، ده‌توانرىَ به‌هه‌مان تایبه‌تمه‌ندىیه‌كانى خودى ئاوى ئه‌و ده‌ریایه‌ بگه‌یت".

له‌رِوانگه‌ى ماركسه‌وه‌ مه‌یل وئاره‌زووى سه‌رمایه‌ بۆ به‌ده‌ستهێنانى قازانج و دووباره‌ به‌ده‌ستهێنانه‌وه‌ى زۆرترى قازانج، یه‌كێكه‌ له‌خاسیه‌ته‌ جیانه‌بوه‌وه‌كانى سیسته‌مى سه‌رمایه‌دارى كه‌سه‌ره‌نجام له‌رِه‌وتى چه‌قبه‌ستن و گه‌وره‌ بوونه‌وه‌ وكه‌ڵه‌كه‌بوونیدا حوكمى مه‌رگى خۆى به‌رهه‌مدێنىَ.

 

ماركس هه‌وڵیدا تائه‌و رِاستیه‌ بسه‌لمێنىَ كه‌ سه‌رمایه‌دارى رِژێمێكى ئه‌به‌دى وهه‌تاهه‌تایی نییه‌و تاسه‌ر له‌به‌رده‌م پرِۆسه‌ى په‌ره‌سه‌ندن و گه‌شه‌دا نییه‌، به‌ڵكه‌ ده‌ورانێك رِووله‌ رِاوه‌ستان و ده‌ورانێكى تر رِوو له‌قه‌یرانه‌ چارهه‌ڵنه‌گره‌كانى خۆى ده‌كاو سه‌ره‌نجام مل بۆ بنبه‌ست ونابوودى خۆى ده‌نىَ. به‌واتایه‌كىتر رِه‌وتێكى سروشتى سه‌رهه‌ڵدانى ناكوكیه‌ ده‌روونیه‌كانى ئه‌م رِژێمه‌ سه‌ره‌نجام چاره‌نووسى سه‌رمایه‌ دیارى ده‌كا، سه‌ره‌كى ترینى ئه‌م ناكۆكیانه‌ش ناكۆكى نێوان سروشتى كۆمه‌لایه‌تى به‌رهه‌مهێنان و به‌كاربردنى هێزى كاره‌ بۆ به‌رهه‌مهێنانى زێده‌بایى له‌گه‌ڵ موڵكدارێتى تایبه‌تى ئامرازه‌كانى به‌رهه‌مهێناندا. خودى هه‌رئه‌م ناكۆكیه‌یه‌ كه‌سه‌ره‌نجام گه‌شه‌ى سه‌رمایه‌و سه‌رمایه‌دارى به‌بنبه‌ست و مه‌رگدا ده‌كێشىَ وزه‌نگى كوتایى هاتنه‌كه‌شى ده‌كوتآ.

 

ماركس له‌ئه‌نجامى سه‌رنجدانى زۆرى له‌كالا سنورى "یاساى به‌ها"ى رِێكاردۆى تێپه‌رِاند و"یاساى زیده‌بایى" كه‌ سه‌رچاوه‌ى چه‌وسانه‌وه‌ وده‌وڵه‌مه‌ندبوون و كه‌ڵه‌كه‌ى سه‌رمایه‌و سامانى سه‌رمایه‌دارانه‌ گه‌یشت و سه‌ره‌نجام ئه‌و پێناسه‌یه‌ى بۆ ئابوورى سه‌رمایه‌دارى كرد كه‌بریتییه‌ له‌ پرِۆسه‌ى یه‌كیتى نێوان به‌رهه‌مهێنان و ئالۆوێرى كۆمه‌لایه‌تى كه‌له‌سه‌ر بناغه‌ى به‌رهه‌مهێنانى زیده‌بایى رِاوه‌ستاوه‌، به‌واتایه‌كىتر ئابوورى سه‌رمایه‌دارى بریتییه‌ له‌به‌رهه‌مهێنانى كالا و زیده‌بایى. ئه‌مه‌ش به‌ومانایه‌ دێت كه‌سه‌رچاوه‌ى قازانج وكه‌ڵه‌كه‌ى سه‌رمایه‌و ده‌وڵه‌مه‌ند بوون، بۆ ئه‌وبه‌شه‌ له‌سه‌رمایه‌ ناگه‌رِێته‌وه‌ كه‌له‌بوواره‌كانى بازرگانى (یانى سه‌رمایه‌ى تیجارى) و  بانك (یانى سه‌رمایه‌ى مالى) و عه‌قارات دا وه‌گه‌رِخراون، به‌ڵكو ئه‌وه‌ سه‌رمایه‌ى پیشه‌سازیه‌ كه‌له‌ به‌رهه‌مهێنانى كۆمه‌لایه‌تییدا ئارِاسته‌یه‌ بۆ به‌كاربردنى هێزى كارى كرێكاران وبه‌رهه‌مهێنانى كالایى. وه‌لێره‌شه‌وه‌ ئه‌و به‌شه‌ له‌زیده‌بایى به‌رهه‌م هاتوو له‌پرِۆسه‌ى به‌رهه‌مهێنانى كۆمه‌لایه‌تیدا، خۆى ده‌گوازێته‌وه‌ بۆبه‌شه‌كانى سه‌رمایه‌ وبه‌شێوه‌ى "سود" و"ریع" و"قازانجى بازرگانى" ده‌بێته‌ داهات بۆ به‌شه‌ جیاجیاكانى سه‌رمایه‌داران. بناغه‌ى ئه‌م لێكدانه‌وه‌یه‌ى ماركس ئه‌و باوه‌رِه‌ پێكدێنىَ كه‌قه‌یرانى ئابوورى سه‌رچاوه‌كه‌ى له‌به‌رهه‌مهێناندایه‌ نه‌ك له‌به‌شه‌كانى ترى وه‌ك بانك وبازرگارنى وعه‌قارات. به‌لام بۆ تێگه‌یشتن له‌تیورى قه‌یران له‌لاى ماركس پێویسته‌ له‌سه‌ره‌تاوه‌ هه‌ندى چه‌مكى ئابوورى له‌ده‌زگاى فیكرى ماركسدا رِۆشن بكه‌ینه‌وه‌.

 

پێناسه‌ى چه‌ند چه‌مكێك له‌تیورى ئابوورى ماركسدا:

سه‌ره‌كى ترینى ئه‌و چه‌مكانه‌ى كه‌له‌تیورى قه‌یرانى ئابوورى ماركسدا به‌كاردێن وپێویسته‌ لێره‌دا له‌سه‌ریان رِاوه‌ستین ئه‌مانه‌ن:

سه‌رمایه‌ى نه‌گۆر:

 به‌و به‌شه‌ له‌سه‌رمایه‌ ده‌وترێت كه‌خه‌رج كراوه‌ بۆدابینكردنى ئاله‌ت ومه‌كینه‌و پێداویستیه‌كانى تر كه‌به‌كاردێن له‌پرۆسه‌ى به‌رهه‌مهێناندا. ئه‌م به‌شه‌ له‌سه‌رمایه‌ بۆیه‌ پێى ده‌وترێت نه‌گۆرِ چونكه‌ به‌هاى خوى به‌شێوه‌یه‌كى شێنه‌یى و به‌به‌رده‌وامى وه‌ك خۆى به‌ش به‌ش له‌پرِۆسه‌ى به‌رهه‌مهێناندا ده‌گوێزێته‌وه‌ بۆ نرخى كالا به‌رهه‌مهاتووه‌كان. به‌واتایه‌كىتر سه‌رمایه‌ى نه‌گۆرِ هه‌میشه‌ له‌به‌رده‌م داخوران و دووباره‌ تازه‌كردنه‌وه‌دایه‌، به‌بىَ ئه‌وه‌ى گۆرِانێك به‌سه‌ر نرخه‌كه‌یدا بێت سه‌رمایه‌داران پآبه‌پآى به‌رهه‌مهێنانى كالاكان به‌شێكى ده‌باته‌ نرخى ئه‌و كالایانه‌وه‌ كه‌به‌رهه‌م هاتووه‌ وبه‌م جۆره‌ش بزربوونى خۆى ده‌پارێزێت و به‌هاى خۆى وه‌ك خۆى دووپات ده‌كاته‌وه‌.

 

سه‌رمایه‌ى گۆرِاو:

 به‌و به‌شه‌ له‌سه‌رمایه‌ ده‌وترێن كه‌به‌شێوه‌ى كرىَ له‌لایه‌ن سه‌رمایه‌دارانه‌وه‌ ده‌درێت به‌كرێكاران له‌برى كارێكى دیاریكراودا و بۆماوه‌یه‌كى دیارى كراو. ئه‌م به‌شه‌ له‌سه‌رمایه‌ بۆیه‌ پآى ده‌وترێت گۆرِاو چونكه‌ له‌به‌رامبه‌ر نرخى هێزى كاردایه‌ وله‌ژێر چه‌ندین كاریگه‌ریدا به‌رده‌وام كه‌م و زیاد ده‌كات. نرخى هێزى كار له‌هه‌ر كۆمه‌ڵگایه‌كدا له‌ژێر كاریگه‌رى یاساكان وكارى ته‌خسووسى و شاره‌زایى و خه‌باتى چینایه‌تی و ئاستى بژێوى چینى كرێكاردا كه‌م و زیاد ده‌كات. به‌لام سه‌رمایه‌ى گورِاو بۆیه‌ له‌لایه‌ن ماركسه‌وه‌ پێناسه‌ى "گۆرِاو" ى بۆكراوه‌ جگه‌له‌ و پێناسه‌یه‌ى سه‌ره‌وه‌ هاوكات له‌پرِۆسه‌ى به‌رهه‌مهێناندا رِێژه‌كه‌ى ده‌چێته‌ سه‌ره‌وه‌، واته‌ سه‌رمایه‌یه‌ك كه‌له‌شێوه‌ى كرىَ دا له‌لایه‌ن سه‌رمایه‌دارانه‌وه‌ بۆكرِێنى هێزى كار ده‌درآ به‌كرێكاران، به‌هایه‌كى زیاتر له‌خۆى ده‌خاته‌ سه‌ر رِێژه‌ى ئه‌و سه‌رمایه‌یه‌ى به‌كارهێنراوه‌ بۆكرِێنى هێزى كار. كه‌ماركس به‌زیده‌بایى ناوى لێده‌نێت.

 

زیده‌بایى:

هه‌رسه‌رمایه‌دارێك له‌پرِۆسه‌ى به‌رهه‌مهێناندا برِێك له‌مه‌وادى سه‌رتایى (بۆنمونه‌ خورى) وئامرِازه‌كانى به‌رهه‌مهێنان وگواستنه‌وه‌ و ووزه‌ و شوێنێك (كارگه‌) بۆكاركردن به‌كاردێنىَ. به‌لام بۆئه‌وه‌ى له‌پرِۆسه‌ى به‌رهه‌مهێناندا، ئه‌م پێكهاتووانه‌ بگۆرِى بۆكالایه‌كىتر- بۆنمونه‌ خورى بگۆرِىَ به‌ پۆشاك - پێویستى به‌قه‌واره‌یه‌ك له‌هێزى كارو به‌كارخستنى كرێكارانه‌. له‌پاش ئاماده‌بوونى ئه‌م هۆكارانه‌ كالایه‌ك دێته‌ كایه‌وه‌ كه‌سه‌رمایه‌داران به‌نرخێكى زیاتر له‌نرخى تێچووى له‌بازارِدا ده‌یفرۆشیته‌وه‌ و به‌م جۆره‌ش برِێكى زیاده‌ ده‌ستگیر ده‌كات. ماركس به‌م برِه‌ زیاده‌یه‌ ده‌ڵێت "زێده‌بایى". با له‌هاوكێشه‌یه‌كى حسابیدا كه‌مێك زیاتر نهێنى ئه‌م برِه‌ زیاده‌یه‌ رِوونبكه‌ینه‌وه‌:

با وادابنێین له‌نمونه‌كه‌ى سه‌ره‌وه‌دا سه‌رمایه‌دارێك برِى 10 دۆلارى بۆكرِینى مه‌وادى خاو، یانى خورى ورِێژه‌یه‌ك بۆنرخى ئامرِازه‌كانى به‌رهه‌مهێنان وكرآى كارگه‌و تێچووى گواستنه‌وه‌ وپێویستىیه‌كانىتر سه‌رفده‌كات و له‌برى 8 سه‌عات كارى رِۆژانه‌ى كرێكارێكیشدا 3 دۆلار خه‌رج ده‌كات و به‌م جۆره‌ش كۆى گشتى مه‌سروفاتى سه‌رمایه‌داره‌كه‌ ده‌كاته‌ 10+3 =13 دۆلار. به‌لام كاتێك له‌پرِۆسه‌ى به‌رهه‌مهێناندا خورىیه‌كه‌ ده‌گۆرِآ بۆكالایه‌كىتر له‌وانه‌ به‌پۆشاكێك و دواتر ده‌برێته‌ بازارِى فرۆشتنه‌وه‌ ده‌بینین به‌نرخێكى زیاتر فرۆشراوه‌، بۆنمونه‌ 16 دۆلار. لێره‌دا ده‌بینین زیاده‌یه‌ك له‌چاو كۆى تیچووى كالاكه‌ به‌رهه‌م هاتووه‌(16-13=3 دۆلار). نهێنى ئه‌م زیاده‌یه‌ له‌كوێدایه‌؟

 

ئاشكرایه‌ سه‌رمایه‌داره‌كه‌ خورى و پێداویستىیه‌كانى ترى به‌نرخیكى جێگیر و زانراو له‌بازارِدا كرِیوه‌، هه‌روه‌ها نرخێكى دیارىكراوى داوه‌ به‌رِۆژانه‌كارى كرێكاره‌كه‌ كه‌3 دۆلاره‌ وكۆى هه‌موو ئه‌مانه‌ش ده‌كاته‌ 13 دۆلار كه‌سه‌رجه‌م نرخى تێچووى كالا به‌رهه‌م هاتووه‌كه‌یه‌ و به‌پىَى مه‌نتقى حسابى ده‌بى له‌بازارِیشدا ئه‌وكالایه‌ نرخه‌كه‌ى 13 دۆلاربێت، به‌لام ده‌بینین له‌نمونه‌كه‌دا به‌16 دۆلار فروشراوه‌ته‌وه‌. كه‌وایه‌ ده‌بى ئه‌م 3 دۆلاره‌ سه‌رچاوه‌یه‌كى هه‌بێت. ئه‌وسه‌رچاوه‌یه‌ش هیزى كارى كرێكاره‌كه‌یه‌، یانى به‌شێكى دزاره‌وه‌ كه‌به‌شێوه‌یه‌كى شاراوه‌ سه‌رمایه‌داره‌كه‌ نه‌یداوه‌ به‌كرێكاره‌كه‌. ئه‌مه‌چۆن؟ هێزی كارى كرێكاران به‌پێچه‌وانه‌ى مه‌وادو ئامرازه‌كانه‌وه‌ هه‌م فاكتۆرێكى زیندووه‌ وهه‌م ئه‌و خاسیه‌ته‌ى هه‌یه‌ كه‌له‌كاتى به‌كارهێنانیدا تواناى خۆ به‌رهه‌م هێنانه‌وه‌ى به‌به‌هایه‌كى زیاتره‌وه‌ هه‌یه‌. ئه‌مه‌ له‌كاتێكدایه‌ كه‌ مه‌واد وئاله‌ته‌كان وكاره‌گه‌ هۆكارێكى مردوون ووه‌ك خۆیان نرخه‌كانیان ده‌گوازنه‌وه‌ بۆ نرخى گشتى تیچووى كالاكان. له‌ئاستێكى رِۆشنتردا ئه‌م نمونه‌یه‌ ئه‌و راستیه‌ ده‌رده‌خات كه‌كرآى رۆژانه‌ كارى كرێكاره‌كه‌ به‌واقعى 6 دۆلاره‌ نه‌ك 3دۆلار به‌لام سه‌رمایه‌داره‌كه‌ ته‌نها 3ى دۆلارى پێداوه‌. كه‌وایه‌ كرێكاره‌كه‌ له‌رِۆژكارى كاره‌كه‌یدا كه‌6 دۆلارى به‌رهه‌مهێناوه‌ ته‌نها 3 دۆلارى پێدراوه‌ وله‌م حساباته‌شدا ئه‌وه‌ ده‌سه‌لمآ كه‌نرخى نێوه‌ى رِۆژى كاره‌كه‌ى وه‌رگرتووه‌ و نیوه‌كه‌ى ترى خاوه‌نكاره‌كه‌ بردویه‌تی. ئه‌م نرخه‌ دزراوه‌ش كه‌چۆته‌ گیرفانى سه‌رمایه‌داره‌كه‌وه‌ ماركس به‌زیده‌بایى ناوى لێده‌نێت. هه‌رئه‌مه‌ش سه‌رچاوه‌ى داهات و ده‌وله‌مه‌ندبوونى سه‌رمایه‌دارانه‌.

 

پێكهاتى ئۆرگانیكى سه‌رمایه‌:

مه‌به‌ست له‌ بالانسى به‌كارهێنانى رِێژه‌یه‌ك له‌سه‌رمایه‌ى نه‌گۆره‌ بۆ سه‌رمایه‌ى گۆرِاو. ئه‌مه‌ به‌ومانایه‌دێت كه‌پێكهاتى ئۆرگانیكى سه‌رمایه‌ په‌یوه‌ندى نێوان برِى به‌كار هاتووى ئالات وئه‌داوات و ماكینه‌ى پێشكه‌وتووه‌ له‌چاو برِى هیزى كاردا. سه‌رمایه‌داران هه‌میشه‌ بۆ ئاسان كردنه‌وه‌ى پرِۆسه‌ى به‌رهه‌مهێنانى كالاكان و خێرا پێكردنى ده‌ورانى به‌رهه‌مهێنان هه‌وڵده‌دان كه‌ ئامرِاز ومه‌كینه‌ى نوىَ ببه‌نه‌ نێو به‌رهه‌مهێنانى كالاكانه‌وه‌، به‌مه‌ش رِێژه‌ى پێویست بوونى به‌هێزى كار له‌كاره‌كانیاندا كه‌م ده‌كاته‌وه‌. به‌لام سه‌رچاوه‌ى زیده‌بایى وبه‌رهه‌مهێنانى به‌هاى زیاتر ئامرِاز و ئاله‌ت ومه‌واددى خاو نییه‌ به‌لكو سه‌رچاوه‌ى زیده‌بایى هێزى كارى كرێكارانه‌. جا به‌چوونه‌ سه‌ره‌وه‌ى رِێژه‌ى سه‌رمایه‌ى نه‌گۆر، یانى به‌چوونه‌ سه‌ره‌وه‌ى ئاستى به‌كارهێنانى ئالات ومه‌كینه‌ وئامرازى پێشكه‌وتوو كه‌خۆى ده‌بیته‌ مایه‌ى كه‌م بوونه‌وه‌ى به‌كارهێنانى رِێژه‌ى هێزى كار ئه‌وا رِێژه‌ى زیده‌بایى كه‌م ده‌بێته‌وه‌.  بۆنمونه‌ سه‌رمایه‌دارێك كه‌جاران به‌پاچ وخاكه‌ناز كه‌ناڵكیشى بۆراكێشانى ئاو به‌كارهێناوه‌ پێویستى به‌ ژماره‌یه‌كى زۆر له‌كرێكاران بووه‌ بۆ ئه‌نجامدانى كاره‌كه‌ى، به‌لام كاتێك شۆفل و ده‌زگاى پێشكه‌وتوو تر ده‌خاته‌ هه‌ر ئه‌م كاره‌وه‌ پێویستى به‌رِێژه‌یه‌كى كه‌متر له‌كرێكاران ده‌بىَ. به‌م جۆره‌ش رِێژه‌ى پێكهاتى ئۆرگانى سه‌رمایه‌كه‌ى، یانى هاوسه‌نگى نیوان سه‌رمایه‌ى نه‌گۆرِ له‌چاو سه‌رمایه‌ى گۆردراو كه‌بۆ كرِین وبه‌كارهێنانى هێزى كارى كرێكارانه‌ به‌رزده‌كاته‌وه‌. له‌م نمونه‌یه‌شدا ئه‌گه‌ر گریمانه‌ بكه‌ین كه‌جاران بۆ كاره‌كه‌ى 20 كرێكارى به‌كارهێنابێت ئێستا 7 كرێكارى پێویسته‌. به‌لام دیاره‌ به‌كه‌م بوونه‌وه‌ى ژماره‌ى كرێكاره‌كان له‌20 بۆ 7 سه‌رچاوه‌ى زیده‌بایى وقازانج له‌كاره‌كه‌ى كه‌م ده‌كاته‌وه‌.چونكه‌ زیده‌بایى له‌هێزى كاره‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت نه‌ك له‌ته‌كنۆلۆژیا و ئامرِازه‌كانه‌وه‌. ئه‌مه‌ ئه‌و ناكۆكیه‌ى نیزامى سه‌رمایه‌دارى ده‌رده‌خات كه‌ماركس به‌ناكۆكى نێوان پێویستى سه‌رمایه‌ بۆ به‌كارهێنانى ته‌كنۆلۆژیاى پیشكه‌وتوو له‌لایه‌ك و توشبوونى به‌كه‌م بوونه‌وه‌ى سه‌رچاوه‌ى زێده‌بایى. یانى ناكۆكیه‌یه‌ك كه‌له‌ پێكهاتى ئۆرگانى سه‌رمایه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ى گرتووه‌.  ئه‌مه‌ به‌و حاڵه‌ته‌وه‌ كه‌پێكهاتى ئۆرگانیكى سه‌رمایه‌ رِێژه‌ى سه‌رمایه‌ى نه‌گۆره‌ له‌چاو سه‌رمایه‌ى گۆراودا كه‌پىَ به‌پىَ له‌پرۆسه‌ى به‌رهه‌مهێناندا گۆرِانى به‌سه‌ردادێت، كه‌دیاره‌ له‌هاوشانى خۆیدا ئه‌م ناكۆكیه‌ توندترو قوڵترده‌كاته‌وه‌.

 

به‌ش سیاسی و ئابووری | زیادكراوه‌ له‌لایه‌ن 2Koshan (2009-04-10)
بینراوه 236 | پله‌ دانان 0.0/0 |
ژماره‌ی تێبینییه‌كان 0
ته‌نها ئه‌ندامه‌كان ده‌توانن تێبینی بنووسن.
[ بوون به‌ئه‌ندام | چوونه‌ژووره‌وه ]
شوێنی چوونه‌ژووره‌وه‌ی ئه‌ندامان

گه‌ڕان

هه‌ندێ پێگه‌ی تر

ئێستا

Total online: 1
Guests: 1
Users: 0


میوانانی سه‌رهێڵ

ژ. سه‌ردان له‌ 20 ی ئازاری 2009 ه‌وه‌
سه‌رجه‌م مافه‌كانی پارێزراوه‌ © 2017
Powered by uCoz