Monday
2017-12-11
4:17 PM
به‌خێربێیت Guest
RSS
 
كۆشان.. سه‌كۆی هه‌مووان
سه‌ره‌كی بوون به‌ئه‌ندام چوونه‌ژووره‌وه
به‌شه‌كان

سه‌ره‌كی » 2010 » January » 7 » هه‌ندێ‌ توخم له‌ ئیسلامدا هه‌ن كه‌ هاوكۆكه‌ له‌گه‌ڵ دیموكراسیدا
هه‌ندێ‌ توخم له‌ ئیسلامدا هه‌ن كه‌ هاوكۆكه‌ له‌گه‌ڵ دیموكراسیدا
3:02 PM
 
سازدانی/كۆشان عه‌لى زه‌مانى
 
 
(ئاین، كۆمه‌ڵگا، ده‌سه‌لآت) ده‌كرێت ناوبنرێت به‌و سێكوچكه‌یه‌ى كه‌ هه‌ریه‌كه‌یان كاریگه‌ریى
راسته‌وخۆیان به‌سه‌ر یه‌كترییه‌وه‌ هه‌یه‌.. كاریگه‌رییه‌كانى هه‌ریه‌ك له‌و چه‌مكه‌ به‌سه‌ر یه‌كترییه‌وه‌ بابه‌تێكى گه‌رموگورِى زانستى سۆسیۆلۆژیا.. له‌م دیداره‌ تایبه‌ته‌دا له‌گه‌ڵ پرۆفیسۆرێكى (زانكۆى فلۆریدا) به‌ناوى (ئاده‌م سیلڤه‌رمان)، په‌یوه‌ندى نێوان چه‌مكه‌كانى ئاین و كۆمه‌ڵگا و له‌لایه‌كى تره‌وه‌ ئاین و ده‌سه‌لآت تاوتوآ كراوه‌..
پرسیار: ئه‌رك و فرمانى ئاین چییه‌ و، چۆن ده‌توانێت كاریگه‌رى و گۆرِانكارى دروست بكات له‌ناو كۆمه‌ڵگادا؟
سیلڤه‌رمان: فرمان، یاخود رۆڵى ئاین له‌ كۆمه‌ڵگادا به‌گشتى ده‌وه‌ستێته‌ سه‌ر خودى كۆمه‌ڵگا. به‌شێوه‌یه‌كى گشتى مامه‌ڵه‌كردنى ئاین و كۆمه‌ڵگا به‌ سآ رێگا و شێوه‌ ده‌بێت: ده‌سه‌لآتى ئاینى (theocracy) كه‌ له‌و كۆمه‌ڵگایه‌دا ئاین ده‌وڵه‌ت و كۆمه‌ڵگا به‌رِێوه‌ ده‌بات. (ئیراستیانزم) كه‌ له‌و شێوه‌یه‌دا ده‌سه‌لآتدارێتى و ده‌وڵه‌ت ئاین گه‌نده‌ڵ ده‌كات و بۆ مه‌به‌ست و مه‌رامه‌كانى خۆى به‌كاری ده‌هێنێت. دواهه‌مین شێوه‌ جیابوونه‌وه‌یه‌ (separation): له‌م شێوازه‌دا و جۆره‌دا ئاین و دامه‌زراوه‌ كۆمه‌لآیه‌تییه‌كان به‌شێوه‌یه‌كى جوزئى یان به‌ شێوه‌یه‌كى ره‌ها له‌یه‌كترى جیاده‌بنه‌وه‌. له‌ ئه‌مریكا، بۆنموونه‌، له‌ كاتێكدا به‌شێوه‌یه‌كى ره‌سمى سیستمێكى جیابوونه‌وه‌مان هه‌یه‌، له‌ حه‌قیقه‌تدا ئێمه‌ سیستمێكى جیابوونه‌وه‌ى جوزئیمان هه‌یه‌ كه‌ له‌و جۆره‌دا به‌شێوه‌یه‌كى زۆر ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ ئاین كاریگه‌رى له‌سه‌ر هاولآتیان و ده‌نگده‌ران هه‌یه‌. زیاتر له‌وه‌ش زۆربه‌ى كه‌سه‌ هه‌ڵبژێرراو و به‌رپرسه‌ ده‌ستنیشان كراوه‌كانمان به‌شێوه‌یه‌ك مامه‌ڵه‌ ده‌كه‌ن كه‌ وا ده‌رده‌كه‌وێت سنوردار كرابن به‌ چه‌ند چه‌مك و ئایدیاى ئاینى جیاوازجیاواز. له‌ ئه‌مریكا، هه‌رگیز كه‌سێك نه‌بووه‌ له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كاندا شكست بهێنێت به‌هۆى ئه‌وه‌ى كه‌ پشتگیرییه‌كى زۆرى له‌ چه‌مك و ئایدیا ئاینییه‌كان كردووه‌. له‌ زۆربه‌ى سیستمى ولآتانى ئه‌وروپاى رۆژئاوا، له‌دواى سه‌ده‌كانى ناوه‌رِاست هه‌ندآ ئاینى ره‌سمى بوونیان هه‌یه‌ وه‌كو كه‌نیسه‌ى ئینگلته‌را. ئه‌مه‌ سیستمێكى (ئیراستیان)ـه‌، به‌لآم بۆ هه‌موو مه‌به‌سته‌ پراكتیكییه‌كان ئاین به‌شێوه‌یه‌كى گشتى گێرراوه‌ته‌وه‌ بۆ كێشه‌ تایبه‌تییه‌كان له‌ زۆربه‌ى ولآته‌كاندا. له‌ زۆربه‌ى ناوچه‌كانى ولآتانى ئیسلامی ده‌بینیت ئیسلام ئاینێكى ره‌سمییه‌، به‌لآم به‌ پشتبه‌ستن به‌ ده‌وڵه‌تى نه‌ته‌وه‌یى كه‌ ئه‌مه‌ ده‌شێت ببێته‌ سیستمێكى (سیۆكراسى) یان (ئیراستیان). یه‌كێك له‌ نموونه‌ زۆر سه‌یره‌كان (سعودیه‌)یه‌، كه‌ وا ده‌رده‌كه‌وێت هه‌ردوو سیستمه‌كه‌ى هه‌بێت، (ئال به‌یت) وا ده‌رده‌كه‌وێت (وه‌هابیزم)ى سنوردار كردبێت به‌ مه‌به‌ستى ئه‌وه‌ى ده‌سه‌لآتى خۆى بسه‌پێنێت، به‌لآم له‌ هه‌مان كاتدا (وه‌هابیزم) واده‌رده‌كه‌وێت كه‌ (ئال به‌یت)ى سنوردار كردبێت، ئه‌مه‌ سه‌ره‌رِاى زۆربه‌ى میكانیزمه‌كانى كۆنترۆڵكردن له‌ ده‌وڵه‌تى سعودیه‌ و كۆمه‌ڵگاكه‌یدا. ئاین ده‌توانێت هه‌م رۆڵى هه‌بێت و هه‌م گۆرِانكاریش بكات له‌ كۆمه‌ڵگادا. ده‌توانێت پشتیوانى بكات له‌ خواستى زۆرینه‌ به‌ به‌خشینى ده‌سه‌لآتێكى دۆگماتیك و ئاینى ره‌سمى و سه‌لماندنى هه‌ندآ مامه‌ڵه‌ و بیروبرِواى تایبه‌ت. ده‌توانێت به‌ڵگه‌ى پێویست بدات به‌مه‌به‌ستى كه‌منرخ كردنى ده‌سه‌لآتى ده‌وڵه‌ت و كۆمه‌ڵگا، كه‌ دواجاردا ده‌بێته‌ هۆى دروستبوونى گۆرِانكارى و دووباره‌ رێكخستنه‌وه‌ى دامه‌زراوه‌كان. پرسیار: كاریگه‌رى پرۆسه‌ سیاسیه‌كان چییه‌ له‌سه‌ر كۆمه‌ڵگا؟ سیلڤه‌رمان: ده‌كرێت كاریگه‌رییه‌كانى ئاین له‌سه‌ر سیاسه‌ت و كۆمه‌ڵگا (باش، خراپ، یان سروشتى) بێت. بۆ نموونه‌ له‌كاتى قه‌یرانه‌ گه‌وره‌كاندا ئاین ده‌توانێت به‌شێوه‌یه‌كى گرنگ پشتگیرى له‌ دامه‌زراوه‌كان بكات، له‌ هه‌ردوو رێگاى هه‌ست و سۆز و فیزیكییه‌وه‌. ئاین ده‌توانێت پشتگیرییه‌كى گرنگى ئه‌خلاقى و مۆراڵى ببه‌خشێت به‌ دیالۆگه‌ كۆمه‌لآیه‌تییه‌كان، كه‌ سه‌رده‌كێشێت بۆ گۆرِانكارى زۆر گه‌وره‌، له‌ هه‌مان كاتدا ئاین ده‌كرێت كاریگه‌رى نێگه‌تیڤى له‌سه‌ر كۆمه‌ڵگا و سیاسه‌ت هه‌بێت. له‌ سیستمه‌ جیایه‌كان و نیمچه‌ جیایه‌كان، له‌ كاتێكدا ئاین ده‌ست ده‌گرێت به‌سه‌ر به‌شێك له‌ دیالۆگه‌ زۆر گرنگه‌كانى كۆمه‌ڵگادا، له‌ هه‌مان كاتدا ئه‌م دیالۆگانه‌ ده‌كرێت كاریگه‌رى هه‌بێت له‌سه‌ر ئه‌جێندا سیاسیه‌كان و گۆرِانكارى له‌ سیسته‌مه‌ سیاسییه‌كاندا. له‌ سیستمى (سیۆكراسی)دا كه‌ ئاین ده‌ستى گرتووه‌ به‌سه‌ر ده‌وڵه‌تدا به‌شێوه‌یه‌كى گشتى زۆر به‌هێزه‌ و ده‌سه‌لآتى ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ به‌كارده‌هێنێت به‌ مه‌به‌ستى فه‌رمانرِه‌وایه‌تى خۆى و زاڵ ده‌بێت به‌سه‌ر هه‌موو كه‌سێكدا، ئیتر ئایا ئه‌وانه‌ ئه‌ندام و شوێنكه‌وته‌ى ئه‌و ئاینه‌ بن یاخود نا. له‌ سیستمى (ئیراستیان)دا، به‌جیا له‌ (ئه‌وروپاى رۆژئاوا) گۆرِانكارییه‌كى پێچه‌وانه‌ رووده‌دا، ده‌وڵه‌ت به‌شێوه‌یه‌كى گشتى ده‌سه‌لآتێكى به‌هێزى هه‌یه‌ له‌ رێگه‌ى به‌كارهێنانى ئاین به‌ مه‌به‌ستى زاڵبوون به‌سه‌ر ئه‌جێنداى كه‌سانى ده‌سه‌لآتداردا، كه‌ كۆنترۆڵى ده‌وڵه‌ت ده‌كه‌ن. پرسیار: وه‌كو له‌ وه‌لآمى پرسیاره‌كانى پێشوودا ده‌ركه‌وت، په‌یوه‌ندى نێوان ئاین و سیاسه‌ت شتێكى قسه‌هه‌ڵگره‌، چۆن ده‌توانین ئه‌و په‌یوه‌ندییانه‌ رێك بخه‌ین؟ سیلڤه‌رمان: له‌ ده‌وڵه‌تى لیبراڵى دیموكراسییدا په‌یوه‌ندى نێوان ئاین و سیاسه‌ت به‌شێوه‌یه‌كى گشتى به‌ پشتبه‌ستن به‌ سیستمێكى ده‌ستوورى رێكخراوه‌ و به‌رِێوه‌براوه‌. به‌م رێگایه‌ هه‌ریه‌كه‌ له‌ ده‌وڵه‌ت و ئاین رۆڵیان له‌ كۆمه‌ڵگادا هه‌یه‌، هه‌ندآ جار ته‌داخول كردن هه‌یه‌ له‌ كاروبارى یه‌كتریدا، له‌ هه‌ندآ كاتیتردا ئه‌وه‌ بوونى نییه‌. له‌ سیستمه‌كانى (سیۆكراسى) و (ئیراستیان)دا، به‌ راده‌یه‌كى زۆر وا ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ له‌ فۆرمێكى ده‌سه‌لآتێكى توندرِه‌و و زاڵدا ده‌ركه‌وێت (بۆنموونه‌ شێوازێكى دیكتاتۆرى)، یان ئه‌وه‌ى سه‌ركرده‌ ئاینییه‌كان كۆنترۆڵى سیاسه‌تى ده‌وڵه‌ت ده‌كه‌ن یان ده‌وڵه‌ت و سیاسه‌ت كۆنترۆڵى ئاین ده‌كه‌ن. بۆنموونه‌ له‌ ئێراندا (موجته‌هیده‌كان)ى (ئه‌نجومه‌نى بالآى ئاینى) كۆنترۆڵى سیاسه‌ت و برِیاره‌ سیاسییه‌كان ده‌كه‌ن، له‌ حاڵه‌تێكدا هه‌ڵبژاردن بوونى هه‌یه‌ بۆ ده‌سه‌لآتى جێبه‌جێكارى و یاساییه‌كان، له‌ هه‌مان كاتدا نه‌ (ئه‌حمه‌دى نه‌ژاد) و نه‌ (مه‌جلیسى ئێران) ده‌سه‌لآتێكى رِاسته‌قینه‌ى نییه‌. ده‌سه‌لآتى بالآى ئاینى، (ئایه‌توڵلآ عه‌لى خامه‌نه‌یى) و ئه‌ندامانى ترى خواره‌وه‌ى ئه‌نجومه‌نه‌كه‌ى، ده‌سه‌لآت و هێزى راسته‌قینه‌یان هه‌یه‌. هیچ كه‌سێك ناتوانێت ده‌سه‌لآت بگرێته‌ ده‌ست به‌بآ ره‌زامه‌ندى و ته‌سدیقكردنى ئه‌وان، هیچ برِیارێكى نه‌وعى و گرنگ له‌لایه‌ن ئه‌وانه‌وه‌ جێبه‌جآ نه‌كراوه‌ و نه‌سه‌لمێنراوه‌، ئه‌وان كۆنترۆڵى سیستمى دادگایان كردووه‌، له‌ هه‌مان كاتدا ده‌سه‌لآتیان به‌سه‌ر سوپا و ده‌زگاكانى هه‌واڵگریشدا هه‌یه‌. به‌شێوه‌یه‌كى بنه‌رِه‌تى ئێران ده‌سه‌لآتێكى سیۆكراسییه‌ به‌ نوێنه‌رایه‌تى هێزێكى پێشرِه‌و. پرسیار: كاریگه‌رى ئاین و سیاسه‌ت جێگه‌ى ئه‌وه‌یه‌ زیاتر له‌سه‌رى بووه‌ستین، پرسیار ئه‌وه‌یه‌ ئایا ئاین كاریگه‌رى له‌سه‌ر سیاسه‌ت هه‌یه‌، یاخود سیاسه‌ت كاریگه‌رى له‌سه‌ر ئاین هه‌یه‌؟ سیلڤه‌رمان: هه‌ردووكیان ده‌توانن كاریگه‌ریان له‌سه‌ر یه‌كتر هه‌بێت. شێوازى سیستمه‌كه‌ جیاوازى زۆر گه‌وره‌ دروست ده‌كات. شایه‌تییه‌كى حاشا هه‌ڵنه‌گر وجودى هه‌یه‌ كه‌ به‌ڵگه‌یه‌كه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى ئاین بۆ ئه‌مریكا بابه‌تێكى زۆر گرنگه‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هیچ ئاینێكى ره‌سمى بوونى نییه‌. هه‌ر بۆیه‌شه‌ زۆربه‌ى ئاینه‌كان كلاسه‌ كۆمه‌لآیه‌تییه‌كان و بیروبۆچوونه‌ زاڵه‌كان له‌سه‌ریان پێویسته‌ كه‌ پێشبرِكآ بكه‌ن بۆ كۆكردنه‌وه‌ى زۆرترین شوێنكه‌وته‌. هه‌ر ئه‌مه‌ش (به‌داخه‌وه‌) كاری كردۆته‌ سه‌ر ئه‌ندامانى قه‌واره‌ بچووكه‌ جیاوازه‌كانى ناو ئاینه‌ زۆرینه‌كه‌ (مه‌سیحیه‌ت) به‌وه‌ى كه‌ موناقه‌شه‌ و داخوازى پێویستى هه‌بوونى به‌ ره‌سمیكردنى هه‌ندآ فۆرمى مه‌سیحییه‌ت بكه‌ن وه‌كو ئاینێكى ره‌سمیى ئاینى ئه‌مریكا. به‌ حیسابكردن بۆ سیستمێك كه‌ له‌و فه‌زایه‌دا ئاین ده‌توانێت رۆڵێكى به‌رفراوان بگێرِێت، بۆنموونه‌ له‌ زۆربه‌ى ئه‌مریكاى لاتین كاسۆلیكزم و سه‌ركردایه‌تى كاسۆلیكى، به‌رِاده‌یه‌كى زۆر به‌شێوه‌یه‌ك بوو كه‌ وه‌كو سه‌ركرده‌ و پێشه‌وا بوون كه‌ به‌م هۆیه‌شه‌وه‌ كۆنترۆڵى ده‌وڵه‌ت و كۆمه‌ڵگایان ده‌كرد. له‌ هه‌مان كاتدا هه‌ندآ له‌ كاسۆلیكه‌كانى تر له‌و ده‌وڵه‌تانه‌دا هه‌ندآ جۆر له‌ بیروبرِواى ئایینیان گه‌شه‌پێدا به‌ مه‌به‌ستى ئه‌وه‌ى دژایه‌تى زۆردارى ده‌وڵه‌ت بكه‌ن، كه‌ ئێمه‌ له‌ ئێستادا ناوى ده‌به‌ین به‌ ئاینى ئازادى، ئیتر له‌و ده‌وڵه‌تانه‌دا ئاین كاریگه‌رى هه‌بوو له‌سه‌ر سیاسه‌ت و سیاسه‌ت كاریگه‌رى هه‌بوو له‌سه‌ر ئاین له‌یه‌ك كاتدا به‌ دوو رێگاى زۆر جیاواز. پرسیار: تێرِوانینى به‌رِێزت بۆ پارتى داد و گه‌شه‌پێدان له‌ توركیا چۆنه‌؟ ئایا ده‌توانین بڵێین كه‌ شێوازى سیاسه‌تكردن و مامه‌ڵه‌ى ئه‌و پارته‌ ده‌كرێت وه‌كو نموونه‌یه‌كى جیاواز و نوآ سه‌یر بكرێت له‌ به‌شدارى ئاین له‌ سیاسه‌تدا؟ سیلڤه‌رمان: پارتى داد و گه‌شه‌پێدان له‌ توركیا شتێكه‌ نه‌ك هه‌ر له‌ رۆژهه‌لآتى ناوه‌رِاست، ئاسیاى ناوه‌رِاست، یان ئاسیاى باشوورى رۆژهه‌لآت، به‌ڵكو ئه‌مه‌ داهێنانێكه‌ بۆ توركیا. یان زۆر راستتر بڵێین ئه‌مه‌ داهێنانێك بوو بۆ توركیا، له‌ كاتێكدا بۆ یه‌كه‌م جار هاته‌ ده‌سه‌لآته‌وه‌. توركیا مه‌له‌فێكى زۆرزۆر گرنگ و تایبه‌ته‌ به‌هۆى مێژوویه‌كه‌یه‌وه‌، له‌ دامه‌زرێنه‌ره‌ مۆدێرنه‌كه‌یه‌وه‌ له‌ژێر سه‌ركردایه‌تى (ئه‌تاتورك)، به‌وه‌ى كه‌ سێكۆلاریزمێكى زۆر به‌هێز بوونى هه‌یه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا كه‌ ئاین رۆڵ و فرمانێكى زۆر تایبه‌تیى هه‌یه‌، بۆیه‌شه‌ ده‌ركه‌وتنى پارتێكى ئاینى كه‌ بتوانێت بچێته‌ ده‌سه‌لآته‌وه‌، شتێكى سه‌رسورِهێنه‌ر و چاوه‌رِوان نه‌كراو بوو بۆ زۆربه‌ى توركه‌كان. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا، من له‌م برِوایه‌دام سه‌ركرده‌ و ئه‌ندامانى پارتى داد و گه‌شه‌پێدان هه‌وڵ و ماندوبوونى زۆریان چه‌شتووه‌ بۆ ئه‌وه‌ى ئه‌وه‌ نیشان بده‌ن كه‌ ئه‌وان هێز به‌كارناهێنن به‌رامبه‌ر هه‌موو كه‌سێك تا ئه‌وه‌ى شوێن پێرِه‌وه‌ دینییه‌كه‌یان بكه‌وێت یان ئه‌وه‌ى توركیا بگۆرِن بۆ ده‌سه‌لآتێكى (سیۆكراسى). به‌ سه‌یركردنى نیشتمان په‌ره‌وه‌رى و ره‌گه‌زپه‌رستى گه‌لى توركیا و چالاكى و زیندووی كۆمه‌ڵگه‌ى توركى، برِواى ئه‌وه‌ى كه‌ پارتى داد و گه‌شه‌پێدان به‌شدارى له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كاندا ده‌كات و ده‌توانێت سه‌ركه‌وتن به‌ده‌ست بهێنێت له‌ توركیادا شتێكى ئه‌سته‌مه‌ كه‌ رووبدات. پرسیار: چه‌ندین گرفت له‌به‌رده‌م پارته‌ ئیسلامییه‌كاندا هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ى بتوانن به‌شدارى كارایان هه‌بێت له‌ ژیانى سیاسییدا، به‌هۆى ئه‌وه‌ى گومانێكى باو له‌باره‌ى ئیسلامه‌وه‌ هه‌یه‌، كه‌ هه‌ندێك له‌و برِوایه‌دان ئیسلام سه‌رچاوه‌ى تیرۆره‌، تۆ ئه‌م بابه‌ته‌ چۆن ده‌بینیت؟ سیلڤه‌رمان: من له‌و باوه‌رِه‌دام ئه‌م كێشه‌یه‌ په‌یوه‌ندى به‌ چه‌ند شتێكه‌وه‌ هه‌یه‌، وه‌كو لێكۆڵه‌رێكى ناموسڵمان كه‌ بۆ ماوه‌ى زیاتر له‌ بیست ساڵ ده‌بێت لێكۆڵینه‌وه‌ ده‌رباره‌ى رۆژهه‌لآتى ناوه‌رِاست و ئیسلام ده‌كه‌م، به‌بۆچوونى من ئه‌و پێكدادان و ناهاوچوونه‌ى له‌ ناوخۆى ئیسلامدا بوونى هه‌یه‌ له‌ زۆربه‌ى رٍێگاكانه‌وه‌ وه‌كو ریفۆرمكردنى پرۆتیستانت وایه‌. زۆربه‌ى ئه‌مریكییه‌كان و زۆربه‌ى ئه‌وروپیه‌كان، به‌شێوه‌یه‌كى به‌رده‌وام و زۆربه‌ى كات ماوه‌ى درێژ و سه‌رده‌مه‌ جیاوازه‌كانى ریفۆرمكردنى پرۆتستان له‌بیر ده‌كه‌ن. بۆنمونه‌، هه‌وڵه‌ مۆدێرنه‌كانى سه‌ره‌تاى نوێكردنه‌وه‌ و ریفۆرمكردنى ئیسلام، كه‌ زۆرێك له‌وان ره‌تكردنه‌وه‌ و دژایه‌تیكردنى ئیمپراتۆریه‌تى عوسمانى له‌خۆى گرتبوو له‌لایه‌ن میسرییه‌كانه‌وه‌، ئه‌مه‌ش هه‌وڵێك بوو بۆ ئه‌وه‌ى ئیسلام به‌شێوازێك له‌ شێوازه‌كان جیابكرێته‌وه‌ له‌ سیسته‌مى سیاسى، ئه‌مه‌ش به‌ وه‌لانان و له‌ناوبردنى كۆنترۆڵى عوسمانیه‌كان و ئازادكردنى ئیسلام له‌و ركوده‌ى تێیكه‌وتبوو به‌هۆى ئه‌وه‌ى كرابوو به‌ به‌شێك له‌ سیستمى كۆنترۆڵكردنى سیاسه‌تى عوسمانیه‌كان. ئیتر هه‌ندێ‌ له‌ رێگره‌كان تێرِوانینى هه‌ندێ‌ له‌ كه‌سانى ناموسڵمانن، كه‌ ئه‌زموونێكى كه‌میان هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ مێژووى راسته‌قینه‌ى ئیسلام، ئه‌مه‌ كێشه‌یه‌كى زۆر گه‌وره‌یه‌ بۆ توركیا بۆ ئه‌وه‌ى سه‌ركه‌وێت له‌ داواكارییه‌كه‌ى بۆ چوونه‌ ناو یه‌كێتى ئه‌وروپا. یه‌كێكى تر له‌ گرفته‌ گه‌وره‌كان به‌هۆى ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئیسلام (به‌تایبه‌ت ئیسلامیى سوننه‌) به‌شێوه‌یه‌كى یه‌كێتى و یه‌كگرتوو نییه‌، یان بڵێین ستراكچه‌رێكى هه‌ره‌مى نییه‌، هه‌ر بۆیه‌شه‌ به‌شێوه‌یه‌كى گشتى هه‌ر كه‌سێك ده‌توانێت لێدوان و گوته‌ى هه‌بێت له‌سه‌ر زانسته‌ ئیسلامییه‌كان. زۆربه‌ى كه‌سانى ناموسڵمان جیاوازى ناكه‌ن له‌نێوان راگه‌یاندنه‌ ره‌سمییه‌كان له‌لایه‌ن نوخبه‌ دینییه‌كانه‌وه‌ و گوته‌ و فتواكانى ئوسامه‌ بن لادن (كه‌ ئه‌ندازیارێكه‌ نه‌ مامۆستا). ئه‌یمه‌ن ئه‌لزه‌واهیرى (كه‌ فیزیا زانێكه‌ نه‌ك مامۆستا)، یان مه‌لا عومه‌ر (كه‌سێك بوو كه‌ شكستى هێنا له‌ هه‌وڵه‌كانى بۆ ئه‌وه‌ى ببێت به‌ مامۆستا)، هه‌روه‌كو كه‌سایه‌تى و مامۆستایانى زانكۆى ئه‌زهه‌ر له‌ میسر یاخود زانایانى موشایخ له‌ پاكستان دژ به‌ جیهاد، شه‌هاده‌ت، هێرش كردنه‌سه‌ر كه‌سانى ناچه‌كدار یان هاولآتیان. ئه‌مه‌ به‌داخه‌وه‌ وا ده‌رده‌كه‌وێت ئه‌مه‌ بووبێته‌ كێشه‌ بۆ زۆربه‌ى موسڵمانان، ئه‌وانه‌ى كه‌ شوێن رێوشوێن و زانسته‌ تایبه‌ته‌ ئیسلامییه‌كان ده‌كه‌ون و ده‌سه‌لآتى ده‌ركردنى فتوایان نییه‌. پرسیار: كاریگه‌رى بزووتنه‌وه‌ تیرۆریستییه‌كان چییه‌ له‌سه‌ر ئیسلام؟ ئه‌و بزوتنه‌وانه‌ چ كاریگه‌رییه‌كیان هه‌بووه‌ له‌سه‌ر بیركردنه‌وه‌ى خه‌ڵكى له‌باره‌ى ئیسلامه‌وه‌؟ سیلڤه‌رمان: كاریگه‌رى بزووتنه‌وه‌ توندرِه‌وه‌كان كه‌ كارى توندوتیژى و تیرۆریزمى ئه‌نجام ده‌ده‌ن له‌ژێر ناوى ئیسلامدا (ئیتر سوننه‌ بێت یاخود شیعه‌) به‌شێوه‌یه‌كى به‌رفراوان كاریگه‌رییه‌كى نێگه‌تیڤ و خراپى هه‌بووه‌، چ له‌رِووى ناوخۆیى بێت یاخود ده‌ره‌كى. له‌رِووى ناوخۆییه‌وه‌ ته‌ركیزى موسڵمانانى وه‌لاناوه‌ له‌ هه‌وڵه‌كانیان بۆ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ چه‌ندین كێشه‌دا به‌شێوه‌یه‌كى به‌رپرسیارانه‌ و زانستیانه‌. بۆنموونه‌ په‌یوه‌ندى ئیسلام له‌گه‌ڵ جیهانى (2009ز) (1431ك)یدا چۆنه‌، كه‌ زۆر جیاوازه‌ له‌ جیهان و ساتى ده‌ركه‌وتنى ئیسلام. ئیسلام چۆن په‌یوه‌ست ده‌كرێت له‌گه‌ڵ ئامانجه‌ نه‌ته‌وایه‌تییه‌كان له‌و شوێنانه‌ى كه‌ موسڵمانان تیایدا زۆرینه‌ن، به‌لآم له‌ هه‌مان كاتدا كه‌مینه‌یه‌كى گرنگى ناموسڵمان هه‌یه‌ یان ئه‌وه‌ى كه‌ موسڵمانان كه‌مینه‌ن و ده‌بێت له‌گه‌ڵ كه‌مینه‌ ناموسڵمانه‌كان و زۆرینه‌ ناموسڵمانه‌كان بژین. كێشه‌یه‌كى تر ئه‌وه‌یه‌ ماناى موسڵمانبوون چییه‌ له‌ مه‌نفا. بۆنموونه‌، هاورِێیه‌كم كه‌ له‌ بنه‌رِه‌تدا خه‌ڵكى (پاكستان)ـه‌، جارێك پێى گوتم كه‌ (ئه‌مریكا) به‌شێوه‌یه‌كى ته‌واو (دارالسلام)ـه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ى له‌ (ئه‌مریكا) هیچ كه‌سێك پێت ناڵێت كه‌ چۆن عیباده‌ت و په‌رستش بكه‌یت، بۆ چ مزگه‌وتێك بچیت، یان ته‌نانه‌ت پێت ناڵێت كه‌ پێویسته‌ برِۆیت، ئیتر موسڵمانان ئازادیی ئاینى زۆر زیاتریان هه‌یه‌ به‌به‌راورد له‌گه‌ڵ ئه‌و ولآتانه‌ى لێیه‌وه‌ هاتوون. له‌ هه‌مان كاتدا كاریگه‌رى بزووتنه‌وه‌ توندرِه‌وییه‌كان كه‌ سه‌رده‌كێشێت بۆ توندوتیژى و ئه‌نجامدانى كارى تیرۆریستى له‌ژێر ناوى ئیسلامدا كاریگه‌رى خراپى ده‌بێت له‌ په‌یوه‌ندییه‌كانى ده‌ره‌وه‌ له‌گه‌ڵ ناموسڵماناندا. له‌ ئێستادا جڤاتى موسڵمانه‌ كۆچ كردووه‌كان له‌ زۆربه‌ى ولآتاندا به‌گومانه‌وه‌ ته‌ماشا ده‌كرێن و له‌ هه‌ندآ شوێندا خۆیان جیاده‌كه‌نه‌وه‌، له‌ هه‌ندآ شوێنى تردا به‌شێكى زۆرى كۆمه‌ڵگا ئه‌وان جیاده‌كاته‌وه‌، ئه‌مه‌و له‌ هه‌ندآ شوێنى تردا هه‌ردوو حاڵه‌ت روویداوه‌. زیاتر بڵێین، ئه‌مه‌ گه‌شه‌سه‌ندنه‌ كۆمه‌لآیه‌تى، سیاسى و ئابوورییه‌كانى هه‌ریه‌كه‌ له‌ موسڵمانان و ناموسڵمانان كه‌مده‌كاته‌وه‌ یاخود دوایده‌خات. له‌ كاتێكدا كه‌ خه‌ڵكى ده‌ترسن له‌وه‌ى گه‌شت بكه‌ن یاخود تواناى گه‌شتكردنیان نییه‌ به‌ ئازادانه‌، یان ئه‌وه‌ى به‌گومانه‌وه‌ ته‌ماشا ده‌كرێن له‌ مامه‌ڵه‌كردنیان له‌گه‌ڵ خه‌ڵكى تر له‌ ئاین، ولآتى جیاواز و كۆمه‌ڵگاى جیاواز، ئه‌مه‌ كاریگه‌رى وێرانكه‌رى هه‌یه‌ له‌سه‌ر هه‌موو لایه‌ك. بۆنموونه‌ هه‌ریه‌كه‌ له‌ عێراق و، توركیا و ئێران به‌شێوه‌یه‌كى زیانمه‌ندانه‌ كاریگه‌ربوون به‌م وشكه‌ساڵییه‌ى دوایى و كه‌مئاوى له‌ دیجله‌ و فورات. پسپۆرِه‌كانى رۆژهه‌لآتى ناوه‌رِاست له‌ بوارى لێكۆڵینه‌وه‌ى قه‌یرانه‌كانى بارى كشتیارى ئیسرائیلین، به‌لآم به‌هۆى ئۆپۆزسیۆنى نێوان عه‌ره‌ب و ولآتانى ئیسلامیى له‌گه‌ڵ ئیسرائیلدا و گومان له‌نێوان جوله‌كه‌ و موسڵماناندا، شتێكى نامومكینه‌ كه‌ ئه‌و شاره‌زاییانه‌ له‌ شوێنى كشتیاره‌كان و خه‌ڵكى ئه‌و ناوچانه‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌و باره‌یه‌وه‌ بكه‌ن. پرسیار: ئایا ئیسلام بنه‌رِه‌ت و پره‌نسیپه‌كانى دیموكراسى قبووڵ ده‌كات؟ سیلڤه‌رمان: به‌بۆچوونى من وه‌كو پسپۆرێكى ناموسڵمان له‌باره‌ى ئیسلامه‌وه‌، له‌و بروایه‌دام هه‌ندآ توخم له‌ ئیسلامدا هه‌یه‌ كه‌ زۆر له‌گه‌ڵ چه‌مكه‌كانى دیموكراسیدا هاوكۆكن. بۆنمونه‌، چه‌مكى سه‌ركردایه‌تى ئیسلامیى له‌سه‌ر بنه‌ماى چه‌مكى ره‌زامه‌ندى كۆمه‌لآیه‌تى دامه‌زراوه‌، كه‌ بنه‌ره‌تێكى ناوه‌ندییه‌ بۆ گه‌شه‌پێدانى دامه‌زراوه‌ دیموكراسییه‌كان. ئه‌مه‌و یه‌كه‌م خه‌لیفه‌ى موسڵمانان له‌دواى پێغه‌مبه‌ر (محمد) له‌رێگه‌ى پرۆسه‌یه‌كى دیموكراسییه‌وه‌ دیاریكرا به‌ هه‌ڵبژاردن، هه‌ڵسه‌نگاندن و ده‌نگدان. ته‌نانه‌ت له‌ناو شیعه‌دا (ویلایه‌تى فه‌قیهـ) رێگه‌ ده‌دات به‌ زیاتر دیموكراسى بوون و نوێنه‌رایه‌تى كردنى جیاواز زیاتر له‌وه‌ى كه‌ ئێستا له‌ ئێراندا ده‌یبینین. پرسیار: بۆچوونى تۆ چییه‌ له‌سه‌رراپرسییه‌كه‌ى سویسرا، به‌مه‌به‌ستى قه‌ده‌غه‌ كردنى (مناره‌) له‌و ولآته‌دا؟ سیلڤه‌رمان: به‌شێوه‌یه‌كى شه‌خسى له‌و بروایه‌دام كه‌ ئه‌مه‌ برِیارێكى سه‌رشێتانه‌ بوو. ئه‌مه‌ش له‌ تواناى هه‌ندآ گروپى توندرِۆى كۆمه‌ڵگاى سویسرى سه‌رچاوه‌ى گرتبوو كه‌ هۆكارێكه‌ بۆ زیادكردنى بۆچوونى نێگه‌تیڤى موسڵمانان له‌ ناوخۆ و ده‌ره‌وه‌ى سویسرا، ئه‌وروپا و ناوچه‌كانى ترى جیهان. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا، ئه‌م برِیاره‌ به‌شێوه‌یه‌كى ئاشكرا له‌سه‌ر بنه‌ماى كێشه‌یه‌كى راسته‌قینه‌ بنیاتنه‌نراوه‌ كه‌ كه‌متر له‌ (6 مزگه‌وت) به‌ مناره‌وه‌ له‌ هه‌موو سویسرا بوونى هه‌یه‌ و هیچ ئاماژه‌یه‌كیش نییه‌ كه‌ ژماره‌ى مناره‌كان زیاد ده‌كات ئه‌گه‌ر ئه‌و قه‌ده‌غه‌كردنه‌ جێبه‌جآ نه‌كرێت. له‌ كۆتاییشدا ئه‌مه‌ فشارێكى نێگه‌تیڤ ده‌خاته‌ سه‌ر كه‌مینه‌ى موسڵمانان له‌ سویسرا، په‌یامى ئه‌وه‌ ده‌نێرێت كه‌ گرفت نییه‌ چه‌نده‌ ئه‌وان به‌شدارى و بوونیان هه‌یه‌، چه‌نده‌ په‌یوه‌ستن به‌ یاساوه‌، یان بۆ ماوه‌ى چه‌ند و چه‌ند بنه‌چه‌یان له‌ سویسرا ژیاون، به‌لآم ئه‌وه‌ى كه‌ هه‌یه‌ ئه‌وه‌یه‌ ئه‌وان به‌ته‌واوى هه‌مان رێگا ناگرنه‌به‌ر كه‌ ناموسڵمانانى سویسرا ده‌یگرنه‌ به‌ره‌و هه‌رگیزیش وه‌كو ئه‌وان ناكه‌ن. ئه‌مه‌ واپێده‌چێت ببێته‌ خاڵى بنه‌رِه‌تى پرۆسه‌ى رادیكالیزم له‌ناو هه‌ندآ له‌ موسڵمانانى سویسرادا. پرسیار: ئایا سیكۆلاریزم چ داوایه‌كى له‌ ئاین هه‌یه‌؟ له‌ رۆژهه‌لآتى ناوه‌رِاستدا به‌شێوه‌یه‌كى به‌ربلآو تێگه‌یشتنێكى هه‌ڵه‌ دروست بووه‌ كه‌ گوایه‌ سیكۆلاریزم دژ به‌ ئاینه‌، له‌و باره‌یه‌وه‌ چ كۆمێنتێكت هه‌یه‌؟ سیلڤه‌رمان: فشار و ترسێك له‌نێوان سیكۆلاریزم و ئایندا. هۆكارى ئه‌مه‌ش بۆ ئه‌وه‌ ده‌گه‌رِێته‌وه‌ كه‌ له‌ كاتێكدا هه‌ندآ تاكى كۆمه‌ڵگا هیچ جۆره‌ ئاینێك نادۆزنه‌وه‌ یاخود ئه‌وه‌ى ده‌ركى پێناكه‌ن ئیتر ده‌خوازن و به‌زۆرى واده‌بێت كه‌ ئاینه‌كانى تر قبووڵ بكه‌ن و بۆشایى دروست بكه‌ن له‌ نێوانیاندا. له‌لایه‌كى تره‌وه‌ بۆشاییه‌كى زۆر هه‌یه‌ كه‌ ئه‌وان خواستى وه‌لانان و گۆرِینیان هه‌یه‌. ئه‌وانه‌ى كه‌ زۆر خه‌مخۆرن زۆركات ده‌یانه‌وێت دژ به‌ سنووره‌كان بووه‌ستنه‌وه‌ بۆ فراوانكردنى بۆشایى نێوان ئاین له‌ ئاستێكى گشتیدا و له‌ باره‌ تایبه‌تییه‌كاندا. ئه‌مه‌ش له‌ حاڵه‌تى قسه‌كردن له‌سه‌ر ئاینى زۆرینه‌دا رووده‌دات كه‌ ته‌نها ئه‌و ئاینه‌ بوونى هه‌بێت. ئه‌مه‌و دینداره‌كان هه‌ندێك كات وا هه‌ست ده‌كه‌ن كه‌ ئه‌وان به‌شێوه‌یه‌كى ناپێویست سنووردار كراون، له‌ كاتێكدا ئه‌ندامانى كه‌مینه‌ ئاینییه‌كان یان ئه‌وانه‌ى ته‌نانه‌ت ئاینێكیشیان نه‌دۆزیوه‌ته‌وه‌ و شوێنى نه‌كه‌وتوون، وا هه‌ست ده‌كه‌ن كه‌ ئه‌وان فشاریان خرابێته‌سه‌ر و زۆرییان لێ كرابێت. كێشه‌ لێره‌دا ئه‌وه‌یه‌ گومانى تر هه‌ست پێده‌كه‌یت و ده‌رده‌كه‌وێت، ئه‌وه‌ى كه‌ ئایا ئاین تواناى هه‌ڵكردنى نییه‌؟ ئه‌گه‌ر كه‌سێك له‌و برِوایه‌دابێت كه‌ یه‌كێك خوازیار و پشتیوانى بیروباوه‌رِێكى دروسته‌، ئه‌و كه‌سه‌ رێگایه‌كى راستى گرتۆته‌به‌ر بۆ ئه‌نجامگیرى خودا، ئیتر روونكردنه‌وه‌ و هاریكاریكردنى زۆر زۆر قورسه‌. له‌ تێكسته‌ پیرۆزه‌كاندا ئه‌نجامگیرى خودا نادۆزرێته‌وه‌، ته‌نها ئه‌وه‌ نه‌بێت جێبه‌جآكردنى فه‌رمانى خودا پێویسته‌ و برِوادار پێیویسته‌ شوێنى بكه‌وێت. دوو نموونه‌ى خێرا، هه‌موو ساڵێك له‌ كاتى كریسمسدا ژماره‌یه‌كى زۆر زۆر له‌ كریستیانه‌كان له‌ ناوچه‌ و ئاستى جیاواز، وا ده‌رده‌كه‌وێت وا بیربكه‌نه‌وه‌ كه‌ كریسمس بابه‌تێكى زۆر گرنگه‌. ئه‌مه‌و توورِه‌ده‌بن له‌ كاتێكدا بازرگانه‌كان موسیكى كریسمس به‌كار ده‌هێنن كه‌ به‌شێوه‌یه‌كى روون مانایه‌كى ئاینى نییه‌، یان ئه‌وه‌ى واده‌رده‌خات كه‌ ئه‌وان كه‌متر دڵسۆزن و یان به‌وه‌ توورِه‌ ده‌بن كه‌ كرِیاره‌ ناكریستیانه‌كان (پشووتان پیرۆزه‌) له‌ شوێنى (كریسمس به‌خۆشى). بۆ ئه‌وانه‌ى كه‌ كه‌متر دیندارن، یا هه‌ر دیندار نین، یاخود ته‌نانه‌ت هه‌ر كریستیان نین، ئه‌وا هیچ گومانى تیانییه‌ كه‌ كریسمس هه‌ر دێت. هه‌موو ساڵێك له‌پێش كریسمسدا دره‌خت و ره‌مزه‌كانى كریسمس ده‌رده‌كه‌ون، به‌ موزیك و به‌رنامه‌ تایبه‌تیه‌كانى ته‌له‌فزیۆنه‌یشه‌وه‌. ئیتر له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانى ئه‌مریكا ئێمه‌ به‌شێوه‌یه‌كى سوعبه‌ت پێى ده‌ڵێین (جه‌نگ دژى كریسمس)، كه‌ له‌ راستیدا ته‌نها له‌ بیركردنه‌وه‌ى چه‌ند كه‌سێكى كه‌مدا بوونى هه‌یه‌ كه‌ ئه‌وان ده‌رك به‌وه‌ ناكه‌ن كه‌ زۆرینه‌ن و سه‌رجه‌مى هه‌مووانیش ئه‌وه‌ ده‌زانن. نموونه‌ى دووه‌م په‌یوه‌سته‌ به‌ كێشه‌ى نێوان (ئیسرائیل ـ فه‌له‌ستینه‌وه‌)، له‌ كاتێكدا كه‌ كێشه‌ى سه‌ره‌كى (خاك)ـه‌، كێشه‌ى ئه‌وه‌ى كام گروپ له‌ كوێدا بژى و كآ ده‌سه‌لآتى سیاسى و كۆنترۆڵى هه‌بێت به‌سه‌ر ئه‌و ناوچه‌یه‌دا. ئه‌م كێشه‌یه‌ بووه‌ته‌ كێشه‌یه‌كى زۆر گه‌وره‌ى ئاینى له‌لای هه‌ریه‌ك له‌ لایه‌نى فه‌له‌ستینى و ئیسرائیلى، ئه‌مه‌ش واى كردووه‌ بارودۆخێكى زۆر زۆر گران و تراژیدى بێنێته‌ كایه‌وه‌، كه‌ زۆر نزیك بێت له‌وه‌ى چاره‌سه‌رى نه‌بێت. لایه‌نى ئیسرائیلى له‌و برِوایه‌دان كه‌ خوا ولآتێكى مۆدێرنى له‌م شێوه‌یه‌ى ئێستاى ئیسرائیلى داوه‌ به‌ جوله‌كه‌كان وه‌كو میراتێكى تایبه‌تى هه‌زاران ساڵ له‌مه‌وپێش و، فه‌رمانى پێكردوون له‌وێدا نیشته‌جآ ببن، ده‌سه‌لآتیان هه‌بێت و گه‌شه‌ بكه‌ن كه‌ به‌ته‌واوى دژ به‌ بۆچوونى فه‌له‌ستینییه‌كانه‌، ئه‌وانه‌ى كه‌ شوێنكه‌وته‌ى (پارتى لیكۆد) و (بزوتنه‌وه‌ى نیشته‌جێكردن)ن و ئه‌وانه‌ش كه‌ (شوێنكه‌وته‌ى بزووتنه‌وه‌ى حه‌ماس)ن ئه‌وا هه‌رگیز ناتوانن بگه‌نه‌ دانووستان. هه‌ریه‌ك له‌ لایه‌نه‌كان له‌و برِوایه‌دان كه‌ خواى گه‌وره‌ ده‌یه‌وێت ئه‌وان هه‌موو خاكه‌كه‌یان هه‌بێت، چاره‌سه‌ر به‌وه‌ ده‌بێت كه‌ هه‌موو لایه‌نه‌كان بگه‌نه‌ رێككه‌وتنێك و هاوكارى كردن و، به‌هۆى ئه‌مه‌شه‌وه‌ گه‌شه‌ ده‌كه‌ن. پرسیار: دوایین وته‌تان چییه‌؟ سیلڤه‌رمان: ئاین ده‌بێته‌ پشتیوانێكى به‌هێزى پۆزه‌تیڤ بۆ گۆرِانكاریى كۆمه‌لآیه‌تى، له‌ هه‌مان كاتدا ده‌توانێت گه‌شه‌سه‌ندنه‌ كۆمه‌لآیه‌تى و سیاسى و ئابووریه‌كان په‌ك بخات.
 
بینراوه‌: 1350 | زیادكراوه‌ له‌لایه‌ن: 2Koshan | پله‌دانان: 0.0/0 |
ژماره‌ی تێبینییه‌كان: 0
ته‌نها ئه‌ندامان ده‌توانن تێبینی بنووسن.
[ بوون به‌ئه‌ندام. خۆتۆماركردن | چوونه‌ژووره‌وه ]
شوێنی چوونه‌ژووره‌وه‌ی ئه‌ندامان

ڕۆژمێر و ئه‌رشیف
«  January 2010  »
SuMoTuWeThFrSa
     12
3456789
10111213141516
17181920212223
24252627282930
31

گه‌ڕان

هه‌ندێ پێگه‌ی تر

ئێستا

Total online: 1
Guests: 1
Users: 0


میوانانی سه‌رهێڵ

ژ. سه‌ردان له‌ 20 ی ئازاری 2009 ه‌وه‌
سه‌رجه‌م مافه‌كانی پارێزراوه‌ © 2017
Powered by uCoz